مادامى كه هر دو حالت جز در صفات فردى اختلاف نداشته باشند ، سخت نگرفتن و سهل‌انگارى در آن حكم امكان‌پذير خواهد بود ( به اين ترتيب كه صرفا اختلاف در افراد ، يا در زمان و يا در مكان باشد ) . مخالفان قياس افرادى نظير ابن حزم ، پرخاشگرانه بر آن حمله برده‌اند ، درحالىكه فراگير بودن حكم را تأييد مىكنند و با تمام توان از آن دفاع مىنمايند ، به اين لحاظ كه نتيجهء قطعى قياس شمول رسالت پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و تساوى همگان در برابر شريعت است . البتّه مبدأ استدلال به وسيله قياس در يك جا مورد اختلاف فقهاى مسلمان است ، چنان‌كه ديديم ؛ آنجا كه صفت مشترك بين دو حالت نامحسوس باشد و استنباط حكم نياز مبرمى به كار انداختن عقل به روشى كم‌وبيش هوشيارانه داشته باشد ، البتّه اين حالت جزئى است و كمترين برخوردى با اصل كلّى ندارد . آرى ، شمول يك واجب اخلاقى به اين معنا نيست كه صرفا تمام افراد را فراگيرد ، بلكه تطبيق آن را بر شرايط مختلفى كه ممكن است در يك فرد معيّن به وجود آيد ، نيز در پى دارد ، و اين نوع از شمول همان است كه در اصطلاح ، ضرورت مطلقه ( ne ? cessite ? absolue ) مىگويند . به زودى خواهيم ديد كه اين وصف به‌طور دقيق صلاحيّت تطبيق بر تفكّر واجب قرآنى را ندارد ، زيرا واجب - به‌طورىكه قرآن كريم معيّن مىكند - بر كسى واجب نمىشود ، مگر اين‌كه انجام آن شدنى باشد ، ولى ضرورى است به اين معنا كه شايسته نيست كه در برابر حالات مختلف ذاتى ما و در مقابل مصالح شخصى ما انعطاف‌پذير باشد . از آثار دودلى يا بيمارى قلبى است - همان گونه كه قرآن براى ما بيان مىكند - كه ما در برابر قانون سر تسليم فرود نياوريم ، مگر در صورتى كه براى ما سودمند باشد ، درحالىكه مؤمنان بدون قيد و شرط در برابر قانون تسليمند : « وَ إِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَ رَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ * وَ إِنْ يَكُنْ لَهُمُ الْحَقُّ يَأْتُوا إِلَيْهِ مُذْعِنِينَ ، أَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَمِ ارْتابُوا أَمْ يَخافُونَ أَنْ يَحِيفَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَ رَسُولُهُ بَلْ أُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ * إِنَّما كانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ إِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَ رَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ أَنْ يَقُولُوا سَمِعْنا وَ أَطَعْنا » . « 1 »

--> ( 1 ) - نور ( 24 ) آيات 48 - 51 : « و هنگامى كه از آنها دعوت شود كه به سوى خدا و پيامبرش آيند تا در ميان آنها داورى كند ، گروهى از -